ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ପରେ ଭାରତର ୧୬ତମ ଜାତୀୟ ଜନଗଣନା ୨୦୨୬- ୨୭ରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବାପାଇଁ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି । ଏହି ଘୋଷଣା କେବଳ ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟସୂଚୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦେଶ ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କାରଣ ଏହି ଜନଗଣନା ଦୁଇଟି ଐତିହାସିକ କାରଣରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହେବାକୁ ଯାଉଛି । ପ୍ରଥମତଃ, ଏହା ଭାରତର ସର୍ବପ୍ରଥମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଡିଜିଟାଲ ଜନଗଣନା ହେବ, ଯାହା ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣରେ ଏକ ବୈପ୍ଳବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବ । ଦ୍ୱିତୀୟତଃ, ୧୯୩୧ ମସିହା ପରଠାରୁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଏଥିରେ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଜାତିଗତ ଗଣନା ସାମିଲ କରାଯିବ । ଏହି ଦୁଇଟି ପଦକ୍ଷେପ ମିଶି ଆଗାମୀ ଦଶକ ପାଇଁ ଭାରତର ଜାତୀୟ ନୀତି, ସମ୍ବଳ ଆବଣ୍ଟନ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଉପରେ ଏକ ଗଭୀର ଏବଂ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପକାଇବ, ଯାହା ଦେଶର ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଏକ ନୂତନ ଦିଗ ଦେବା ଆଶା କରାଯାଏ ।
୧୮୭୨ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପରଠାରୁ ଭାରତୀୟ ଜନଗଣନା କେବେବି ସ୍ଥଗିତ ହୋଇନଥିଲା, ଏପରିକି ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ । କିନ୍ତୁ ୨୦୨୧ରେ ହେବାକୁ ଥିବା ଜନଗଣନାକୁ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯିବା ଏକ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଘଟଣା ଥିଲା । ଏହି ବିଳମ୍ବ ଦେଶକୁ ଏକ ‘ଡାଟା ବ୍ଲାକହୋଲ୍'ରେ ପକାଇ ଦେଇଥିଲା । ଦଶନ୍ଧିର ଯୋଜନା, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନାର ହିତାଧିକାରୀ ଚିହ୍ନଟ ଏବଂ ସମ୍ବଳ ଆବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ୨୦୧୧ର ପୁରୁଣା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଶାସନକୁ ପଙ୍ଗୁ କରିବାର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏକ ନୂତନ କାର୍ଯ୍ୟସୂଚୀ ଘୋଷଣା କରାଯିବା ସହିତ ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପୁଣିଥରେ ଟ୍ରାକକୁ ଫେରିଛି ।
ନୂତନ କାର୍ଯ୍ୟସୂଚୀ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏପ୍ରିଲରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୬ ମଧ୍ୟରେ ଘର ତାଲିକାକରଣ ଏବଂ ଗୃହ ଗଣନା କରାଯିବ । ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର, ଲଦାଖ, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ ଭଳି କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୬ରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଫେବ୍ରୁଆରୀ ୨୦୨୭ ଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବ ।
୨୦୨୧ର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବଜେଟରେ ଏହି ବୃହତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ୩୭.୬୮ ବିଲିୟନ (ପ୍ରାୟ ୩,୭୬୮ କୋଟି ଟଙ୍କା) ଆବଣ୍ଟନ କରାଯାଇଥିଲା, ପରନ୍ତୁ ଏହା ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇପାରିନଥିଲା । ଏହି ଦୀର୍ଘ ପ୍ରତୀକ୍ଷାର ଅନ୍ତ ଘଟିବା ସହିତ ଜନଗଣନାରେ ବ୍ୟବହାର ହେବାକୁ ଥିବା ଆଧୁନିକ ଡିଜିଟାଲ୍ ପଦ୍ଧତି ଏହାକୁ ଅଧିକ ଦକ୍ଷ ଏବଂ ସମୟୋପଯୋଗୀ କରିବ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଉଛି । ଏହି ଆଧୁନିକୀକରଣର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି, ଭାରତ ଭଳି ବିଶାଳ ଦେଶର ଏହି ଜାତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗତି, ସଠିକତା ଏବଂ ତଥ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣର ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା । ଏହାଦ୍ୱାରା ଫଳାଫଳ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରକାଶ ପାଇପାରିବ ଏବଂ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ତୁରନ୍ତ ସହାୟକ ହେବ ।
ପ୍ରଯୁକ୍ତି-ଚାଳିତ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ଏକ "ମିକ୍ସଡ ମୋଡ୍ ଆପ୍ରୋଚ୍’ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ । ମୁଖ୍ୟତଃ, ଗଣନାକାରୀମାନେ ନିଜ ସ୍ମାର୍ଟଫୋନରେ ଥିବା ଏକ ମୋବାଇଲ୍ ଆପ୍ଲିକେସନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଡିଜିଟାଲ୍ ଭାବରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବେ । ଇତିହାସରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ, ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସେନ୍ସସ୍ ପୋର୍ଟାଲ ମାଧ୍ୟମରେ "ସ୍ୱ-ଗଣନା’ କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦିଆଯିବ । ଯେଉଁମାନେ ଡିଜିଟାଲ୍ ମାଧ୍ୟମ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଗଜ ଫର୍ମର ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ରହିବ, ଯାହାର ତଥ୍ୟକୁ ପରେ ଇଲେକଟ୍ରୋନିକ୍ ଭାବରେ ଦାଖଲ କରାଯିବ ।
ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏଥିନିମନ୍ତେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଅଛି । ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଗଣନାକାରୀମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରକୁ ଯାଇ ୩୧ଟି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବେ । ଏଥିରେ ଘରର ଅବସ୍ଥା, ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା, ଏବଂ ଉପଲବ୍ଧ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯିବ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ପାନୀୟ ଜଳର ଉତ୍ସ, ଶୌଚାଳୟର ସୁବିଧା, ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ସଂଯୋଗ, ଟିଭି, ଗାଡ଼ି, ମୋବାଇଲ ଫୋନ୍ ଭଳି ସମ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ପରିବାରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ କେଉଁ ଶସ୍ୟ ଖିଆଯାଏ ଇତ୍ୟାଦି । ପରନ୍ତୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ୧୧ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯିବ । ଏଥିରେ ବୟସ, ବୈବାହିକ ସ୍ଥିତି, ଧର୍ମ, ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା, ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଏବଂ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ସ୍ଥିତି ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନା ସାମିଲ ରହିବ । ଏହି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ପଦ୍ଧତି କେବଳ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହକୁ ସହଜ କରିବ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥିବା ସବୁଠାରୁ ବିବାଦୀୟ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ-ଜାତିଗତ ଗଣନା ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ମଞ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ ।
ପ୍ରାୟ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀର ବ୍ୟବଧାନ ପରେ, ସରକାରୀ ସ୍ତରରେ ଜାତିଗତ ଜନଗଣନାକୁ ସାମିଲ କରିବା ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି । ଏହି ପଦକ୍ଷେପ କେବଳ ଦୀର୍ଘଦିନର ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଦାବିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ଭାରତୀୟ ସମାଜର ଗଠନକୁ ଏକ ଅଧିକ ସବିଶେଷ ଏବଂ ତଥ୍ୟ-ଆଧାରିତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବୁଝିବାର ଏକ ପ୍ରୟାସ । ଏହା ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ସାମାଜିକ ଅଡିଟ୍, ଯାହା ଦେଶର ଶକ୍ତି ସନ୍ତୁଳନକୁ ପୁନଃନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ ।
ଜାତି ଗଣନା ନିଷ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି, ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ବାହାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜାତିସମୂହର ସାମାଜିକ, ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିକୁ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବା ପାଇଁ ବାସ୍ତବିକ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା । ଏହା ସମାଜରେ ଥିବା ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ ଅସମାନତାର ପ୍ରକୃତ ଏବଂ ଅପ୍ରିୟ ସତ୍ୟକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିବ । ହେଲେ, ଏପରିସ୍ଥଳେ ଏହି ତଥ୍ୟ ଭାରତର ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତିକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି: ଏହି ତଥ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପଛୁଆବର୍ଗ, ତଫସିଲଭୁକ୍ତ ଜାତି ଓ ଉପଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଉପ- ବର୍ଗୀକରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ । ଏହାଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷଣର ଲାଭ ଅଧିକ ସମାନ ଭାବରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଇପାରିବ, ଯାହା ରୋହିଣୀ କମିଶନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା । ମରାଠା, ଜାଟ୍ ଏବଂ ପଟେଲ୍ ଭଳି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା ସଂରକ୍ଷଣ ଦାବିଗୁଡ଼ିକର ନ୍ୟାୟିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପାଇଁ ଏହି ତଥ୍ୟ ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିବ ।
ସରକାରୀ ଚାକିରି ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଉଥିବାବେଳେ, ଏହି ତଥ୍ୟ ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ଆଇନଗତ ବିତର୍କକୁ ତୀବ୍ର କରିପାରେ । ଜାତିଗତ ତଥ୍ୟ ଯେପରି ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟର ନୂତନ ଦିଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବ, ସେହିପରି ସାମଗ୍ରିକ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଦେଶର ଶାସନ, ବିକାଶ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଭବିଷ୍ୟତର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିବ । ଜନଗଣନା କେବଳ ଏକ ମୁଣ୍ଡ ଗଣତି ନୁହେଁ, ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନର ମୂଳଦୁଆ । ଏଥିରୁ ମିଳୁଥିବା ତଥ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ, ପାଣ୍ଠି ଆବଣ୍ଟନ ଏବଂ ବିକାଶମୂଳକ ଯୋଜନାକୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଲୋକସଭା ଏବଂ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସୀମା ପୁନଃ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ।
୨୦୨୭ ଜନଗଣନାର ତଥ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯିବ, ଯାହା ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବଦଳାଇ ଦେବ । ଏହା ଏକ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି, କାରଣ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଘଟୁଥିବା ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସଂସଦୀୟ ଆସନ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିପାଇବ, ଯେତେବେଳେ କି ତାମିଲନାଡୁ ଭଳି ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସଫଳ ହୋଇଥିବା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଆସନ କମିଯିବ । ପୁରାତନ ଜନଗଣନା ଯୋଗୁଁ ସାର୍ବଜନୀନ ବଣ୍ଟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଳି ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାରୀ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଯୋଜନାରୁ କୋଟି କୋଟି ଯୋଗ୍ୟ ହିତାଧିକାରୀ ବଞ୍ଚିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଏବଂ ଜୀବିକା ଉପରେ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଭାବ ପକାଉଛି । ଅର୍ଥ ଆୟୋଗ ଭଳି ସଂସ୍ଥାର ସୁପାରିଶକ୍ରମେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ବିଶାଳ ପାଣ୍ଠି ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜନସଂଖ୍ୟା ଆଧାରରେ ବଣ୍ଟନ କରିଥାନ୍ତି । ତେଣୁ ନୂତନତା ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ରାଜ୍ୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲାଭବାନ ହେବା ସୁନିଶ୍ଚିତ । ଜନଗଣନାର ଏହି ବ୍ୟାପକ ଗୁରୁତ୍ୱ ସତ୍ତେ୍ୱ ଏହାକୁ ସଫଳତାର ସହ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଏକ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ।
ଏହି ଜନଗଣନା ଏକ ବିଶାଳ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ଏହାର ସଫଳ ରୂପାୟନ ପାଇଁ ଅନେକ ଆହ୍ୱାନର ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଡିଜିଟାଲ୍ ପରିବେଶରେ ତଥ୍ୟର ସଠିକତା, ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ସୂଚନାର ଗୋପନୀୟତା ବଜାୟ ରଖିବା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ । ଡିଜିଟାଲ ଭାବରେ ସଂଗୃହୀତ ତଥ୍ୟର ସଠିକତା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଏବଂ ଏହାକୁ ସାଇବର ଆକ୍ରମଣରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଏକ ବଡ଼ ଦାୟିତ୍ୱ । ଦେଶବ୍ୟାପୀ ପ୍ରାୟ ୩୦ଲକ୍ଷ ଗଣନାକାରୀ ଏବଂ ସୁପରଭାଇଜରଙ୍କୁ ତାଲିମ ଦେବା ଏବଂ ନିୟୋଜିତ କରିବା ଏକ ବିରାଟ ଲଜିଷ୍ଟିକାଲ ଆହ୍ୱାନ । ଏହି କର୍ମଚାରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିକାରୀ, ସେମାନେ ହିଁ ଏହି ବିଶାଳ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟାୟାମର ମେରୁଦଣ୍ଡ । ବିଭିନ୍ନ ଆହ୍ୱାନ ସତ୍ତେ୍ୱ ୨୦୨୭ ଜନଗଣନା ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ଜାତୀୟ ପ୍ରକଳ୍ପ । ଏହାର ଡିଜିଟାଲ୍ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଜାତିଗତ ତଥ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତୀକରଣ ଆଧୁନିକ ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିବ । ଏହି ଗଣନା କେବଳ କିଛି ସଂଖ୍ୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଭାରତର ଆଗାମୀ ଦଶକଗୁଡ଼ିକର ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଗତିପଥକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବ ।
