କୋଲକାତା, ୨୩/୦୩ : ଥରେ ଭାବି ଦେଖନ୍ତୁ ତ... ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ଭିଜା, ଓଦା ବାଲି ଏବଂ କାଦୁଅ ମାଟିରେ ମାତ୍ର କିଛି ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୟ ହୋଇଯିବ କଂକ୍ରିଟ୍। ହେଲେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୂଳରେ ଦୀର୍ଘ ୧୭୦ ବର୍ଷ ଧରି ଅନାୟାସରେ ଠିଆ ହୋଇଛି ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର। ଏତେ ବର୍ଷ ବିତିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଇଞ୍ଚେ ହେଲେବି ନଇଁ ନାହିଁ କି ଦବି ନାହିଁ ୧୦୦ ଫୁଟର ଏହି ବିଶାଳ କୋଠା। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ। ଅନେକ କୁହନ୍ତି ଏହା ମା'ଙ୍କ ମହିମା... ଅସଲ କଥା କିଛି ଅଲଗା। ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପଛରେ ଲୁଚି ରହିଛି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସଂରଚନା। ଯାହା ଆଧୁନିକ ସିଭିଲ୍ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂକୁ ଦେବ ଟକ୍କର।
୧୮୪୭ ମସିହାରେ, ପ୍ରଥମେ ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣର କଳ୍ପନା କରିଥିଲେ ରାଣୀ ରାସମଣି। ସେତେବେଳେ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା, ଏତେ ବିଶାଳ ମନ୍ଦିର ଗଙ୍ଗାର ନରମ ମାଟି ଉପରେ ତିଷ୍ଠି ରହିବ ନା ତାସ ଘର ପରି ନଦୀରେ ବୁଡ଼ିଯିବ ? ହେଲେ ସେତେବେଳେ ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା ଯେ, ୧୭୦ ବର୍ଷ ପରେ ବି ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର ସେମିତି ସେଇଠି ଠିଆ ହୋଇଛି। ସାଧାରଣତଃ ଯେକୌଣସି କୋଠାର ମୂଳଦୁଆ ସମତଳ ହୋଇଥାଏ । ତେବେ, ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ‘କୂର୍ମ ପୃଷ୍ଠ' (କଇଁଛ-ପଛ) କୌଶଳ ବ୍ୟବହାର କରି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ସରଳ ଭାଷାରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ମନ୍ଦିରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଳଦୁଆ ଏକ ଓଲଟା କଇଁଛର କଙ୍କାଳ ସଦୃଶ ଡିଜାଇନ୍ କରାଯାଇଥିଲା। ଯାହା କେନ୍ଦ୍ରରେ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ କଡ଼ ଆଡ଼କୁ ଢଳେଇ ହୋଇ ରହିଥିଲା। ଏଥିଯୋଗୁ ମନ୍ଦିର ତଳେ ବର୍ଷାଜଳ ଜମା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ବରଂ ଏହା ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଇ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ନିଷ୍କାସନ ହୁଏ । ମନ୍ଦିର ତଳେ ଥିବା ମାଟି କେବେ ବି ଢିଲା ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଦାଉରୁ ମାଟି କ୍ଷୟ ରୋକିବା ପାଇଁ ଘାଟର ପାହାଚଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ବିଶେଷ ଡିଜାଇନ୍ରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ମନ୍ଦିର ଉପରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ୯ଟି ସୁନ୍ଦର ଶିଖର ବା "ନବରତ୍ନ' ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସହ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ପବନର ପ୍ରକୋପକୁ ସହ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ କରାଯାଇଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରୁ ବିନାଶକାରୀ ଘୂର୍ଣ୍ଣିଝଡ଼ ମନ୍ଦିରକୁ ଆଘାତ କରେ ସେତେବେଳେ ଏହି ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଝଡ଼ର ପ୍ରଭାବକୁ କମାଇଦିଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଏହି ଭାରୀ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକର ଅପାର ଓଜନ ମନ୍ଦିରର ପରିଧି କାନ୍ଥ ଉପରେ ଏପରି ତଳକୁ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଫଳରେ ଭିତର ତୋରଣଗୁଡ଼ିକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ସେମାନଙ୍କ ଜାଗାରେ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ସମର୍ଥନ ବିନା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଠିଆ ହୋଇରହିଛି ।
ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଧାଡିରେ ସଜାଯାଇଥିବା ବାରଟି ଶିବ ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । ଏହି ନିର୍ମାଣ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥକୁ ଜାଣିଶୁଣି ଛାଡି ଦିଆଯାଇଛି । ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗାରୁ ପ୍ରବାହିତ ଥଣ୍ଡା ପବନ ଏହି ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଗଳି ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ଯଥେଷ୍ଟ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୁଏ । ଫଳରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ରୌଦ୍ରତାପରେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ମନ୍ଦିର ପରିସର ଥଣ୍ଡା ରହିଥାଏ । ରାଣୀ ରାସମଣୀଙ୍କ ଯୁଗରେ, ସିମେଣ୍ଟ ନ ଥିଲା ତଥାପି ମନ୍ଦିରର ଇଟା ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଥର ପରି କଠିନ ରହିଛି । ଏହାର ରହସ୍ୟ ‘ବଜ୍ରଲେପା'ରେ ରହିଛି । ଏହି ଅଠାଜଳ ଚୂନ ଏବଂ ସୁରକି (ଇଟା ଧୂଳି) ସହିତ ଗୁଡ଼, କଳା ଚଣା ଲଙ୍କା ଏବଂ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ଜଙ୍ଗଲୀ ଫଳର ରସ ମିଶ୍ରଣ କରି ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଇଟାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଛିଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କର ଏକ ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଯାହା ସିମେଣ୍ଟ ଅପେକ୍ଷା ଯଥେଷ୍ଟ ଶକ୍ତ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ମନ୍ଦିରର ବାହ୍ୟ ସଜ୍ଜିତ ଜଟିଳ ଇଟାକାର୍ଯ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା କବଚ ଭାବରେ ମନ୍ଦିରର ମୂଳକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଛି ।
ଏହି ଖବରଟିକୁ ପଢନ୍ତୁ- ଅଖଣ୍ଡ ଜ୍ୟୋତି ଲିଭିଗଲେ କ’ଣ କରିବେ?
