କାଠମାଣ୍ଡୁ/ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ: ନେପାଳରେ ଜେନ-ଜିଙ୍କ ଦ୍ବାରା ହୋଇଥିବା ହିଂସ୍ରକ ପ୍ରତିବାଦ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବର ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିଛି । ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ଆଦେଶ ଯୁବପିଢ଼ିଙ୍କ (ଜେନ-ଜି) ଆକ୍ରୋଶକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଇଛି । ଜେନ-ଜି ସରକାରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ବୋଲି ବିବେଚନା କରୁଛନ୍ତି । ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରଭାବ ଏପରି ଥିଲା ଯେ, ପ୍ରତିବାଦକାରୀମାନେ ସଂସଦ ଭବନକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଳି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏଥିପାଇଁ ସରକାର କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କାର କ୍ଷତି ସହିବେ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଉଛି । ଏହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରିବାରେ ୪୩.୫ମିଲିୟନ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଅଛି ଯାହା ନେପାଳରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଛି। ପ୍ରତିବାଦର ପ୍ରଭାବ ସେହି ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯିବ। ଜେନ-ଜିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଂସାତ୍ମକ ପ୍ରତିବାଦର କ୍ଷତି ସିଧାସଳଖ ନେପାଳର ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ପଡ଼ିବ ।
ନେପାଳରେ ହୋଇଥିବା ପ୍ରତିବାଦର ପ୍ରଭାବରେ ସରକାର ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିନେଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳକୁ ବହୁତ ଡେରି ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହା କେବଳ ଏକ ବୈଷୟିକ ସମସ୍ୟା ନଥିଲା। ଏହା ଦଶନ୍ଧୀ ଧରି ଲାଗି ରହିଥିବା ଅସନ୍ତୋଷ ଥିଲା, ଯାହା ହଠାତ୍ ବିସ୍ଫୋରଣ ହୋଇଥିଲା । ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ କେବଳ ଏକ ବାହାନା, ପ୍ରକୃତ କାରଣ ଥିଲା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଦୁର୍ନୀତି, ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ଏବଂ ବେକାରୀ । ସୁରକ୍ଷା ବାହିନୀ ପ୍ରତିବାଦକାରୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ପରେ ପରିସ୍ଥିତି ଆହୁରି ଖରାପ ହୋଇଥିଲା । ହିଂସାରେ ପ୍ରାୟ ୨୨ ଜଣଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି । ଏହା ପରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କେପି ଓଲି ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ରାମଚନ୍ଦ୍ର ପୌଡେଲଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେବାକୁ ପଡିଛି ।
ନେପାଳର ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସ ଅଶାନ୍ତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ଯେତେବେଳେ ଦେଶ ୧୯୫୧ ମସିହାରେ ରାଜତନ୍ତ୍ରରୁ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସ୍ଥିରତା ଆସିବ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହା ପରେ ରାଜତନ୍ତ୍ର ଅନେକ ଥର କ୍ଷମତା ଦଖଲ କରିଥିଲା ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥିଲା। ୧୯୯୦ ଦଶକରେ ମାଓବାଦୀ ବିଦ୍ରୋହ ନେପାଳର ରାଜନୀତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଦେଇଥିଲା। ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ରାଜତନ୍ତ୍ରର ଅନ୍ତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୨୦୦୮ ରେ ମାଓବାଦୀମାନେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରାଜନୈତିକ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥିର ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଶାସନ ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲେ। ୨୦୦୮ ପରଠାରୁ, କୌଣସି ଦଳ ନେପାଳରେ ବହୁମତ ହାସଲ କରିପାରି ନାହାନ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନ ସଂସଦରେ ବିଦାୟୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଓଲିଙ୍କ ଦଳ ୨୮୫ ଆସନ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ୭୮ ଆସନ ପାଇଥିଲା। ଏହି ବିକ୍ଷିପ୍ତ ରାଜନୀତି ଶାସନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଥିଲା ଏବଂ ଦୁର୍ନୀତିକୁ ଗଭୀର କରିବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା ।
ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ସତ୍ତ୍ୱେ, ନେପାଳ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସଫଳତା ହାସଲ କରିଛି। ୧୯୯୫ ମସିହାରେ ୫୫ ପ୍ରତିଶତ ଲୋକ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ ଥିଲେ, ୨୦୨୩ ସୁଦ୍ଧା ଏହା ମାତ୍ର ୦.୪ ପ୍ରତିଶତକୁ ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା। ତଥାପି ଏହି ସଫଳତା ଘରୋଇ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରବାସୀମାନଙ୍କ ରୋଜଗାରରୁ ଆସିଛି । ବର୍ତ୍ତମାନ ନେପାଳର GDPର ପ୍ରାୟ ୩୦ ପ୍ରତିଶତ ବିଦେଶରୁ ଆସୁଥିବା ଟଙ୍କା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ୪ଟି ଘରୁ ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ବିଦେଶରେ କାମ କରନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍, ଆଜି ନେପାଳୀ ସମାଜର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ଏହି କାରଣରୁ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଯୋଗୁଁ କ୍ରୋଧ ଆହୁରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା । ଏହା କେବଳ ଯୁବପିଢ଼ିଙ୍କ ସ୍ୱର ବନ୍ଦ କରିବାର ପ୍ରୟାସ ନଥିଲା ବରଂ ବିଦେଶରେ କାମ କରୁଥିବା ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରିବାର ଏକ ଶସ୍ତା ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ଛଡ଼ାଇ ନିଆଯାଇଥିଲା ।
ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାଙ୍କ ନେପାଳର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛି:
ସଂଘର୍ଷ ସମୟ (୧୯୯୬-୨୦୦୬): ମାଓବାଦୀ ବିଦ୍ରୋହର ସମୟ।
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ (୨୦୦୭-୨୦୧୪): ରାଜନୈତିକ ପୁନର୍ଗଠନର ପ୍ରୟାସ।
ବାରମ୍ବାର ଝଟକା (୨୦୧୫-୨୦୨୩): ଭୂମିକମ୍ପ, ମହାମାରୀ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସଙ୍କଟ।
ଏହି ସମସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ନେପାଳର ଅର୍ଥନୀତି ଏହାର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାରେ ଖରାପ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଛି । ବିଦେଶରୁ ଆସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଟଙ୍କା ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହାର ରପ୍ତାନି ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ପ୍ରବାସୀମାନେ ଫେରିଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଘରୋଇ ଅର୍ଥନୀତିରେ ନିଜକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ ନେପାଳର ଅର୍ଥନୀତି ବାହାରୁ ସ୍ଥିର ଦେଖାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ଏହା ଫମ୍ପା। ଏହା ଏକ ଖଣି ପରି ଯାହା ଯେକୌଣସି ସମୟରେ ବିସ୍ଫୋରଣ ହୋଇପାରେ ଏବଂ ଜେନ ଜିଙ୍କ ପ୍ରତିବାଦ ଏହାର ଏକ ସଙ୍କେତ।
