ନିକଟରେ ଆମ ଘରେ ଘଟିଥିବା ଏକ ଛୋଟିଆ ଘଟଣା ମତେ ଗଭୀର ଭାବେ ଭାବିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲା । ମୋର ଘରୋଇ ସହାୟକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ ଯେ, କାହିଁକି ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମର ଏଲପିଜି ସିଲିଣ୍ଡର୍ ବୁକିଂ କରିନାହିଁ । ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଅଭାବ ଖବର ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିଥିଲା । ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟାକଲି ଯେ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ ମହଜୁଦ ରଖିବା ବଦଳରେ ପ୍ରକୃତରେ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଆମେ ଏହା ବୁକିଂ କରିବା । କଥାବାର୍ତ୍ତା ସମୟରେ ମୁଁ ଦୈନନ୍ଦିନ ବ୍ୟବହାରରେ ରନ୍ଧନ ଗ୍ୟାସ୍ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାର କିଛି ସରଳ ଉପାୟ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲି । ସେ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆହୁରି ଅଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଗଲେ ଯେ ମୁଁ ବୋଧହୁଏ ଆଗୁଆ ବୁକିଂର "ଜରୁରି’ ବିଷୟରେ ଗମ୍ଭୀର ନୁହଁ! ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଯଦିଓ ମଜାଦାର ଥିଲା, ମତେ କିନ୍ତୁ ଏକ ଗଭୀର ଧାରଣାକୁ ମନେ ପକାଇ ଦେଇଥିଲା ଯାହାକୁ ଆମେ ପ୍ରାୟତଃ ଅଣଦେଖା କରୁ, ଯଦି ଆମେ ଏହାକୁ ସଚେତନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ ନକରୁ, ତାହା ହେଉଛି LiFEର ଧାରଣା ।
LiFE – LiFE Style for Envarnoment (ପରିବେଶ ପାଇଁ ଜୀବନଶୈଳୀ) ଭାରତ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଏକ ପଦକ୍ଷେପ, ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଉପଭୋଗରୁ ସଚେତନ ଉପଯୋଗକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ । ୨୦୨୧ରେ ଗ୍ଲାସଗୋରେ ମିଳିତ ଜାତିସଂଘର ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ମିଳନୀ (ସିଓପି୨୬)ରେ ମାନ୍ୟବର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଏହାର ମୂଳରେ ଲାଇଫ୍ "ପୃଥିବୀକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଲୋକ’ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ବିଷୟରେ କୁହେ ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ବଳକୁ ହ୍ରାସ କରିବା, ପୁନଃବ୍ୟବହାର କରିବା ଏବଂ ପୁନଃଚକ୍ରଣ କରିବା ଭଳି ସରଳ କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ଥାୟୀ ଜୀବନଶୈଳୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଲାଇଫ୍କୁ ପ୍ରାୟତଃ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଲେନ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଏହାର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଲୋଚନାଠାରୁ ବହୁ ଦୂରରେ । ବାସ୍ତବରେ, ଏହା ଦାୟିତ୍ୱବାନ ଜୀବନଯାପନ ପାଇଁ ଏକ ଦର୍ଶନ ।
ଆଜି ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆରେ ଚାଲିଥିବା ସଂଘର୍ଷ ବିଶ୍ୱ ଯୋଗାଣ ଶୃଙ୍ଖଳକୁ ବ୍ୟାହତ କରୁଥିବାବେଳେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଭାରତ ସମେତ ସମସ୍ତ ଦେଶରେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି । ବିଶେଷକରି ଶକ୍ତି ବଜାର ଚାପରେ ରହିଛି । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଏଲପିଜି, ପେଟ୍ରୋଲ ଓ ଡିଜେଲର ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଉପଲବ୍ଧତା ସମ୍ପର୍କରେ ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ସତ୍ତେ୍ୱ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଲୋକେ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ କିଣାକିଣି କରୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି । ଅଭାବ ଆଶଙ୍କା ଯୋଗୁଁ ଚାହିଦା ଦ୍ରୁତଗତିରେ ବୃଦ୍ଧିପାଉଥିବାରୁ ଲୋକମାନେ ଇନ୍ଧନ ମହଜୁଦ ରଖିବା ପାଇଁ ଧାଡ଼ି ଲଗାଇଛନ୍ତି । ଏଭଳି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଯଦିଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ସମୟରେ ବୁଝିହେବ, ତଥାପି ପ୍ରତିକୂଳ ହୋଇଥାଏ । ଆତଙ୍କ ଏବଂ କଳାବଜାରୀ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଆହୁରି ଖରାପ କରିଥାଏ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଚାପରେ ଥିବା ଯୋଗାଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଅତିରିକ୍ତ ଚାପ ପକାଇଥାଏ । ଶେଷରେ ଏହି ବୋଝ ସମାଜର ସବୁଠାରୁ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗ ଉପରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପଡ଼ିଥାଏ ।
ଅନେକ ଦେଶ ପରି ଭାରତ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରୁ ଶକ୍ତି ଆମଦାନୀ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ସରକାର ଜାତୀୟ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ଜାରି ରଖୁଥିବାବେଳେ ନାଗରିକ ସହଯୋଗ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ । ଯେପରି କୁହାଯାଏ, ଆମେ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ସମ୍ବଳର ମୂଲ୍ୟ ସେତେବେଳେ ଅନୁଭବ କରୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅଭାବ ହୋଇଯାଏ । ପ୍ରକୃତରେ ଏଭଳି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଲାଇଫ୍ର ଭାବନା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହୋଇଯାଏ । ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରାୟତଃ ସମ୍ବଳ ପରିଚାଳନାର ସବୁଠାରୁ ଅବହେଳିତ ଦିଗ ଅଟେ । ତଥାପି, ଏହା ସବୁଠାରୁ ସରଳ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଟେ । ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ । କ୍ଷୁଦ୍ର, ସଚେତନ କାର୍ଯ୍ୟ, ଶକ୍ତିର ଅନାବଶ୍ୟକ ବ୍ୟବହାରରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା, ଇନ୍ଧନକୁ ଦକ୍ଷତାର ସହ ବ୍ୟବହାର କରିବା, ଅପଚୟକୁ ରୋକିବା ସାମୂହିକ ଭାବରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିପାରେ ।
ଇତିହାସ ଆମକୁ ଏ ଦିଗରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ୧୯୬୨ ଭାରତ-ଚୀନ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀଜୀ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ସପ୍ତାହରେ ଗୋଟିଏ ଭୋଜନ ଛାଡ଼ିବାକୁ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଥିଲେ । ଦେଶ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ଏକତା ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଜଣାଇଥିଲା । ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ହେଉଛି, ସଂରକ୍ଷଣର ଭାବନା ସଙ୍କଟ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଜାରି ରହିଥିଲା, ଯାହା ଏକ ଗଭୀର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥିଲା । ସୌଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଆମେ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ନାହୁଁ ଯାହା ଆଜି ଏପରି ତ୍ୟାଗ ଦାବି କରେ । କିନ୍ତୁ ଆବଶ୍ୟକତା ହେଉଛି କିଛି ମାତ୍ରାରେ ସଚେତନତା ଏବଂ ସଂଯମ, ଯାହା ଆମ ପାଖରେ ଅଛି । ଭାରତରେ କେତେ ଲୋକ ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ଜଳବାୟୁରେ କେବଳ ନିଜକୁ କମ୍ବଳରେ ଗୁଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଏୟାର କଣ୍ଡିସନରକୁ ୧୮ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ୍ରେ ସେଟ୍ କରିବା ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଶକ୍ତି ଅପଚୟର ଏକ କ୍ଲାସିକ୍ ଉଦାହରଣ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ । ସ୍ଥାୟୀ ଜୀବିକାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ୧୧ବର୍ଷର ଶକ୍ତି ସ୍ୱରାଜ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ପ୍ରଫେସର ଚେତନ ସିଂ ସୋଲଙ୍କି, ଯାହାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟତଃ "ସୌର ଗାନ୍ଧୀ’ କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ସମୟରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନର୍ବାର ମନେ ପକାଇଲି । ସେ ଏକ ସରଳ କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧାରଣା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରିଥିଲେ ଯେ ଆମେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁ କୌଣସି ନା କୌଣସି ରୂପରେ ଶକ୍ତିକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ । ତେଣୁ ସଚେତନ ବ୍ୟବହାର କେବଳ ଏକ ପରିବେଶ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ନାଗରିକର ଦାୟିତ୍ୱ । ଏହା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସମୟୋଚିତ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ମେଳ ଖାଉଛି, ଯିଏ ଆମକୁ ମନେପକାଇ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ପାଖରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ କାହା ଲୋଭ ନୁହେଁ । ଏହାର ହୃଦୟରେ, କେବଳ ବଡ଼ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ କିମ୍ବା ନୀତି ଆଦେଶ ବିଷୟରେ ନୁହେଁ । ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦାୟିତ୍ୱ, ଗୋଷ୍ଠୀ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏବଂ ଦୈନନ୍ଦିନ ଆଚରଣରେ ସଚେତନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ ।
ଏପରି ଅନେକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅଛି ଯାହା ଦର୍ଶାଉଛି ଯେ, ଆମକୁ ଆହୁରି ଭଲ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଆମର ସାମୂହିକ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ଏବଂ ସଂକଳ୍ପ ଉନ୍ନତ ସାମାଜିକ ପସନ୍ଦକୁ ଆକାର ଦେଇପାରେ, ତାହା ପାଇପ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ସଂଯୋଗ ଗ୍ରହଣ କରିବା ହେଉ, ସମ୍ଭବ ହେଲେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ଏଲପିଜି ସଂଯୋଗ ସମର୍ପଣ କରିବା ହେଉ କିମ୍ବା ପୁରୁଣା ଡିଜେଲ ଯାନରୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଗତିଶୀଳତାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ହେଉ । ବୈଶ୍ୱିକ ଅନିଶ୍ଚିତତା ସମୟରେ ଦେଶପ୍ରେମ କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ନୁହେଁ, ପସନ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥାଏ, ମହଜୁଦ ନକରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା, ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ବାଛିବା, ଦାୟିତ୍ୱର ସହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ବାଛିବା । ଯଦି ଆମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏହି ଦର୍ଶନର ଏକ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ସାମୂହିକ ପ୍ରଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ହୋଇପାରେ । ତେଣୁ ସରଳ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଶକ୍ତି ଏହାର ସାର୍ବଜନୀନତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏହାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବାରେ ଆମେ କେବଳ ଏକ ସଙ୍କଟକୁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଉନାହୁଁ, ଆମେ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି କରୁ ।
(ଲେଖିକା ଭାରତୀୟ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବାର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧିକାରୀ । ମତାମତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ)
