ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ,୧୯/୦୬; ମାନସିକ ଚାପ ବା ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ଆଜିକା ଜୀବନର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଂଶ । କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର, ପରିବାର, ଅର୍ଥନୈତିକ ଅନିଶ୍ଚିତତା, ସାମାଜିକ ଆଶା ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜୀବନଶୈଳୀ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ କିଛି ନା କିଛି ମାତ୍ରାରେ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରାୟତଃ ଉଠେ, ପୁରୁଷ ଅଧିକ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ରେ ରହନ୍ତି ନା ମହିଳା? ଏହାର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ବିଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ମଣିଷର ମସ୍ତିଷ୍କ, ହରମୋନ୍ ଏବଂ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବହାରର ଦୁନିଆକୁ ନେଇଯାଏ ।
ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ କ'ଣ ? ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ହେଉଛି ଶରୀରର ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଜୈବିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା । କୌଣସି ବିପଦ, ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କିମ୍ବା ଚାପପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିସ୍ଥିତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ ମସ୍ତିଷ୍କ ଶରୀରକୁ ସତର୍କ କରିଥାଏ । ଏହା ଫଳରେ ହୃଦ୍ସ୍ପନ୍ଦନ ବଢ଼ିଯାଏ, ରକ୍ତଚାପ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଶରୀର ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରିଥାଏ । ଅଳ୍ପକାଳୀନ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ଉପକାରୀ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ।
ମସ୍ତିଷ୍କରେ କ'ଣ ଘଟେ ? ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ମସ୍ତିଷ୍କର ହାଇପୋଥାଲାମସ୍, ପିଟ୍ୟୁଇଟାରୀ ଏବଂ ଆଡ୍ରିନାଲ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ମିଶି ଏକ ଜଟିଳ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସକ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଏଚ୍ପିଏ ଏକ୍ସିସ୍ (ହାଇପୋଥାଲାମସ୍-ପିଟ୍ୟୁଇଟାରୀ- ଅଧିବୃକକ୍ ଅକ୍ଷ) କୁହାଯାଏ । ଏହାର ପରିଣାମସ୍ୱରୂପ କର୍ଟିସୋଲ୍ ଓ ଆଡ୍ରେନାଲାଇନ୍ ଭଳି ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ହରମୋନ୍ ନିର୍ଗତ ହୁଏ । କର୍ଟିସୋଲ୍କୁ ଅନେକ ସମୟରେ "ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ହର୍ମୋନ୍' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହା ଶରୀରକୁ ବିପଦ ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ । କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କର୍ଟିସୋଲ୍ ମାତ୍ରା ଅଧିକ ରହିଲେ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ କ୍ଷମତା କମିଯାଏ, ରକ୍ତଚାପ ବଢ଼େ ଏବଂ ମସ୍ତିଷ୍କର ସ୍ମୃତିକେନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିପାରେ ।
ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଭିନ୍ନ କି ? ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା କହେ ଯେ ହଁ, କିଛି ମାତ୍ରାରେ ଭିନ୍ନ । କିଛି ଗବେଷଣା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କଠାରେ "ଲଢ଼ କିମ୍ବା ପଳା' (ଫାଇଟ୍ ଅର୍ ଫ୍ଲାଇଟ୍) ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଅଧିକ ଦେଖାଯାଇପାରେ, ଯେବେକି ମହିଳାମାନଙ୍କଠାରେ "ଯତ୍ନ ଓ ସହଯୋଗ' (ଟେଣ୍ଡ୍ ଏଣ୍ଡ ବିଫ୍ରେଣ୍ଡ୍) ପ୍ରବୃତ୍ତି ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବରେ ଅଧିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଇଛି । ଅର୍ଥାତ୍ ପୁରୁଷ ସମସ୍ୟା ସହ ଲଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଏଡ଼ାଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ମହିଳା ଚାପ ସମୟରେ ପରିବାର, ସନ୍ତାନ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବଙ୍କ ସହ ଅଧିକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରି ସମର୍ଥନ ଖୋଜନ୍ତି । ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ପଛରେ ଆଂଶିକ ଭାବରେ ଇଷ୍ଟ୍ରୋଜେନ୍, ଅକ୍ସିଟାସିନ୍ ଓ ଟେଷ୍ଟାଷ୍ଟେରାନ୍ ଭଳି ହରମୋନ୍ମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ରହିଛି । ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ଅନେକ ସର୍ଭେରେ ଦେଖାଯାଇଛି ଯେ ମହିଳାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଥର ଉଦ୍ବେଗ, ମାନସିକ ଚାପ ଓ ଅବସାଦର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି । ଏହା ପଛର କିଛି ବୈଜ୍ଞାନିକ କାରଣ ହେଲା ହରମୋନ୍ଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଋତୁସ୍ରାବ ଚକ୍ର, ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରସବ, ରଜୋନିବୃତ୍ତି, ଏବଂ ପରିବାର ଓ ପେଶାଗତ ଦାୟିତ୍ୱର ଦୈତ ଚାପ । ଏହାସହ ଅନେକ ସମାଜରେ ଘର ଓ ବାହାରର କାମକୁ ସମାନ ଭାବେ ସମ୍ଭାଳିବାର ଚାପ ମଧ୍ୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକ ପଡ଼େ ।
ଏହା ବି ପଢନ୍ତୁ...ଝଗଡ଼ା ସମ୍ପର୍କକୁ ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ ମଜଭୁତ୍ କରେ, ଆପଣାନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ ଟିପ୍ସ
ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ କମ୍ କି ? ଆଦୌ ନୁହେଁ । ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ଅନେକ ସମୟରେ ନିଜର ମାନସିକ ଚାପକୁ କମ୍ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି । ସାମାଜିକ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ "ପୁରୁଷ କାନ୍ଦେ ନାହିଁ'' କିମ୍ବା ""ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ'' ଭଳି ଚିନ୍ତାଧାରା ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ନିଜ ମାନସିକ ସମସ୍ୟାକୁ ଲୁଚାଇ ରଖନ୍ତି । ଫଳରେ ସେମାନଙ୍କ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ଅନେକ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ଧୂମପାନ, ରାଗ ଓ ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ବ୍ୟବହାର, ଏବଂ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ପ୍ରବଣତା । ଅନେକ ଦେଶରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ହାର ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏହା ପଛରେ ମାନସିକ ଚାପ ବ୍ୟତୀତ ଅନେକ ସାମାଜିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କାରଣ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ ।
ବିଜ୍ଞାନର ରାୟ କ'ଣ ? ବିଜ୍ଞାନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା କହିନାହିଁ ଯେ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ମହିଳା, କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଗୋଷ୍ଠୀ ସବୁବେଳେ ଅଧିକ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ରେ ରହନ୍ତି । ବରଂ ଗବେଷଣା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଦୁହେଁ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ପ୍ରକାଶ, ଜୈବିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏବଂ ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ପ୍ରଭାବ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ, ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ କେବଳ ଏକ ଭାବନା ନୁହେଁ, ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କ, ହର୍ମୋନ, ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର ଓ ସମାଜ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ଜଟିଳ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ।
