ମଣିଷ-ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ଭାବଗତ ସମ୍ପର୍କ ହ୍ରାସ ପାଇଚାଲିଛି । ‘ଋଣଂ କୃତ୍ୱା ଘୃତଂ ପିବେତ୍' ବଦଳରେ "ଚୂନାକୁ ଦେଖି ପିଠା' ନୀତିକୁ ଆପଣେଇବା ଉଚିତ । କେବଳ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଓ ଆୟକୁ ଦେଖି ବ୍ୟୟ କରିବାର କଳାକୁ ଆପଣେଇଲେ ଏଥିରୁ ମୁକୁଳି ପାରିବ । ବଜାରିକରଣ କବଳିତ ଜୀବନ କେବେ ଏଥିରୁ ମୁକୁଳିବ ତାହା ସମୟ ହିଁ କହିବ ।
ଗତ ନବେ ଦଶକର କଥା । ଏହି ଲେଖକଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ମିଶ୍ରବାବୁ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ସହ ଗୋଟିଏ ଘରେ ରହୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମାଆବାପା ମଧ୍ୟ ସେହି ଘରେ ରହୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଚଳଣି ସେ ସମୟରେ ଖୁବ୍ ଭଲ ଥିଲା । ତିନି ଭାଇ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ । ନିଜେ ମିଶ୍ରବାବୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷକ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ତଳ ଭାଇ ସେହି ଗାଁରେ ଗୋଟିଏ ତେଜରାତି ଦୋକାନ କରିଥିଲେ ଓ ସବା ସାନଭାଇ ସେମାନଙ୍କର ଥିବା ଜମିରେ ଚାଷବାସ କରୁଥିଲେ । ଘରେ ସେମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ମିଳିମିଶି ରୋଷେଇଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପିଲାଙ୍କ ଯତ୍ନ ଓ ଘରର ସମସ୍ତ କାମ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ମିଶାଇ ମୋଟ୍ ଅଠର ଜଣ ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ, ଆଦର, ସମ୍ମାନ, ସହଯୋଗିତା ଓ ସହଭାଗିତା ବଳବତ୍ତର ଥିଲା । ସମସ୍ତେ ହସଖୁସି ତଥା ସୁଖଦୁଃଖରେ ମିଳିମିଶି ରହୁଥିଲେ । ମିଶ୍ରବାବୁଙ୍କ ଘରେ ଗୋଟିଏ ରୋଷେଇଘର ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ରୋଷେଇ ହେଉଥିଲା । ଘରେ ଗୋଟିଏ ଟିଭି ଥିଲା ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ବସି ଟିଭି ଦେଖୁଥିଲେ । ଘରେ ଗୋଟିଏ ଠାକୁରଘର ଥିଲା ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତେ ବସି ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ବଖରା ଘରେ ଫ୍ରିଜ, ଗ୍ରାଇଣ୍ଡର ଭଳି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହ ସରଞ୍ଜାମ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଥିଲା । ଗୋଟିଏ ଟେଲିଫୋନ ଥିଲା ଯେଉଁଥିରେ ଆବଶ୍ୟକ ପଡିଲେ ଦୂରରେ ଥିବା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ସେମାନେ କଥା ହେଉଥିଲେ । ମୋଟ୍ ଉପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ମିଶ୍ରବାବୁଙ୍କ ପରିବାର ଗୋଟିଏ ହସଖୁସିର ଯୌଥ ପରିବାର ଥିଲା । ଆମେ ଆମ ଜୀବଦ୍ଦଶାରେ ଏହିଭଳି ପରିବାର ଅନେକ ଦେଖିଛୁ ଓ ଏହିଭଳି ପରିବାରରେ ଆମର ବାଲ୍ୟକାଳ କଟିଛି । ଏବେ କିନ୍ତୁ ସମୟ ବଦଳିଛି । ତିନି ଭାଇ ଗୋଟିଏ ଛାତ ତଳେ ରହିବା ବଦଳରେ ତିନିଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ଘରେ ରହୁଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଏବେ ତିନିଟା ରୋଷେଇ ଘର, ତିନିଟା ଠାକୁର ଘର, ପ୍ରତି ଘରେ ଏକାଧିକ ଟିଭି, ଫ୍ରିଜ, ୱାଶିଂ ମେସିନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୃହ ସରଞ୍ଜାମ । ସମସ୍ତଙ୍କ ହାତରେ ଦାମୀ ମୋବାଇଲ ଫୋନ ଓ ଯିବା ଆସିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟଙ୍କର ମୋଟର ସାଇକେଲ ବା କାର୍ । ଏହାକୁ ଆମେ କହୁଛୁ ଏକକ ପରିବାର ବା ଅଣୁ ପରିବାର ଯେଉଁଥିରେ ମାଆ, ବାପା ଓ ସେମାନଙ୍କର ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ପିଲା ।
ତେବେ ଏହି ଅଣୁ ପରିବାର ସୃଷ୍ଟି କେବେଠାରୁ ଓ କାହିଁକି ଆମ ଦେଶରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଯେତେବେଳେ ଆମ ଦେଶରେ ପଶ୍ଚିମୀ ଉପନିବେଶବାଦୀ ଭାବନା ଉଦ୍ରେକ ହେଲା, ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଗଲା ସେତେବେଳେ ଆମ ଦେଶରେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ବଜାର ସୃଷ୍ଟିର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଲା । କାରଣ ସେତେବେଳେ ଭାରତରେ ଅଧିକାଂଶ ପରିବାର ଯୌଥ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ କମ୍ କରି ସଞ୍ଚୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉଥିଲା । ସାମୂହିକ ଭାବନା ବଳବତ୍ତର ଥିଲା । ଏଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବଜାରରେ କାରବାର ବଢ଼ିବା ସମ୍ଭାବନା କମ୍ ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ ।
ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣରେ ଉପଭୋକ୍ତା ବୃଦ୍ଧି ସହ କିଣିବାର କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏସବୁର ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି । ସେଥିପାଇଁ ନୂଆ ନୂଆ ସାମଗ୍ରୀର ବଜାର ପ୍ରବେଶ, ସେଗୁଡ଼ିକର ବିକ୍ରି ପାଇଁ ଲୋଭନୀୟ ବିଜ୍ଞାପନକୁ ଆୟୁଧ କରାଯାଇ ଉପଭୋକ୍ତା ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା। ଉପଭୋକ୍ତାଙ୍କୁ ସହଜ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ପ୍ରଦାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇ ସେମାନଙ୍କଠାରେ କ୍ରୟ କରିବାର କ୍ଷମତା ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା । କ୍ରମେ ଏହାର ଫଳାଫଳ ସମାଜରେ ନଜର ଆସିଲା । ଯୌଥ ପରିବାରଗୁଡିକ ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ପାଇଁ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଲାଗିଲା । ସହରିକରଣ, ନିଯୁକ୍ତି ସନ୍ଧାନରେ ଦୂର ସ୍ଥାନକୁ ଗମନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଳରେ ଯୌଥ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଭାଇ ଏକତ୍ର ରହି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଗୃହ ସମଗ୍ରୀରେ ଚଳୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତିନି ତିନିଟି ଗୃହ ସାମଗ୍ରୀ କିଣାଗଲା । କ୍ରମେ ଭାରତ ହୋଇଗଲା ଏକ ବିଶାଳ ଉପଭୋକ୍ତାର ବଜାର। ଯେଉଁ ଭାରତ ଦିନେ ଯୌଥ ପରିବାର, ମଜଭୁତ ପରିବାରର ସଂଜ୍ଞା ବହନ କରୁଥିଲା ତାହା କ୍ରମେ ଦୁର୍ବଳ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା । ଭାରତକୁ ଅନେକ ବିଦେଶୀ ଶାସକ ଆସି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଶାସନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୌଥ ପରିବାରର ମୂଳଦୁଆ ଦୋହଲି ନଥିଲା । ମାତ୍ର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଧୁନିକ ଭାରତ ତାର ସେହି ପୁରାତନ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାଠାରୁ ଦୂରେଇଗଲା ।
ଗୋଟିଏ ପରିବାରରେ ତିନି ପିଢ଼ିର ସମାହାର ଭିତରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା ପ୍ରୌଢ଼ମାନଙ୍କ ଅନୁଭବ ଓ ଅଭିଜ୍ଞତା, ପରିବାରରେ ଅନୁଶାସନ, ଖର୍ଚ୍ଚର ସାମୂହିକତା, ସୁଖ ଦୁଃଖର ସହଭାଗୀତା, ଯାହା କ୍ରମେ ମଳିନ ପଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣ ବା ବଜାରିକରଣର ମୂଳ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଉଛି ପଶ୍ଚିମ ସଭ୍ୟତା, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ । ଯୌଥ ପରିବାରରେ ମିଳିମିଶି ବା ବରିଷ୍ଠ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମତକୁ ସମସ୍ତ ପରିବାର ସଦସ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ପ୍ରଥାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମତର ପରିପନ୍ଥୀ ବୋଲି ବିଚାର କରାଗଲା । ନିଜର ମନ ମୁତାବକ ଖାଇବା ପିଇବା, ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା, ଭ୍ରମଣ କରିବା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଆଦି ଯୌଥ ପରିବାରରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ଧାରଣା ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା । କ୍ରମେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ତଥା ସ୍ୱାବଲମ୍ବୀ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱାଧୀନତାର ଦ୍ୱାହି ଦେଇ ଯୌଥ ପରିବାରଗୁଡିକ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଲାଗିଲା । କିନ୍ତୁ ଦେଖାଗଲା ଯେ, ଏକକ ବା ଅଣୁ ପରିବାରରେ କେବଳ ଭୌତିକ ସୁବିଧା ମିଳୁଥିବାବେଳେ ଯୌଥ ପରିବାରର ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ । ଏକକ ପରିବାରରେ ଆୟ ସ୍ରୋତ ସୀମିତ ହେବାରୁ ଘରର ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଆୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଲା । ଫଳରେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଲାଳନ ପାଳନରେ ବାଧା ଉପୁଜିଲା । ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନେ ବିଶେଷକରି ପିଲାମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକଲାପଣ ଅଧିକ ଦେଖାଗଲା । ଅନେକ ଏକକ ପରିବାର ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ଛୁଆ ଜନ୍ମ କରିବାକୁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନେବାପରେ ଏହା ଏକଲାପଣକୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତାର କଲା । ଫଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଉଦାସପଣ, ପାରିବାରିକ ଝଗଡ଼ା । ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ଜେଜେବାପା, ଜେଜେମାଆ, ଦଦେଇ-ଦେଠେଇ ବା କକେଇ-ଖୁଡ଼ୀ ଆଦି ଗୁରୁଜନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ । ଗୁରୁଜନମାନଙ୍କ ପ୍ରେମ, ଆଦର ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରୁ ସେମାନେ ବଞ୍ଚିତ ରହିଲେ । ସମ୍ପର୍କ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧ ସେମାନଙ୍କଠାରେ କ୍ରମେ ଗୁରୁତ୍ୱହୀନ ହେଲା । ବୟସ୍କମାନେ ଅଣଦେଖା ହେଲେ । ପରିଣତ ବୟସରେ ସେମାନଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା ପାଇଁ ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟିହେଲା । ଫଳରେ ଭାରତ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ପାରିବାରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧଭିତ୍ତିକ ଦେଶରେ ସୃଷ୍ଟିହେଲା ଜରାନିବାସ । ପତି ପତ୍ନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟ ଛୋଟିଆ ମନୋମାଳିନ୍ୟ ସମାଧାନ ପାଇଁ ପାଖରେ ଗୁରୁଜନ ନରହିବାରୁ ମାମଲା କୋର୍ଟ କଚେରି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଛି ଓ ଦେଶରେ ଛାଡ଼ପତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ବଢୁଛି । ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଓ ଅପରାଧର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଭୌତିକବାଦ ବୋଲି ମନୋବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ମତ ଦିଅନ୍ତି ।
ଭୋଗବାଦର ଏହି ସମୟରେ ମଣିଷକୁ ଅଧିକ ଭୋଗବାଦୀ ଓ ବିଳାସବାଦୀ କରିବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା ଚାଲିଛି । ବିଜ୍ଞାପନ ମାଧ୍ୟମରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରାଯାଉଛି । ବଜାରିକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନପୂର୍ବକ ପଶ୍ଚିମୀ ସଭ୍ୟତା ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ଆଧୁନିକ ପିଢ଼ିଙ୍କ ଉପରେ ଲଦି ଦିଆଯାଉଛି । ଏବେ ଯୁବ ଓ କିଶୋର ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରାକୁ ଭୁଲି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପରମ୍ପରାକୁ ଆଦରି ନେଉଛନ୍ତି । ବିବାହ ବାର୍ଷିକୀ, ପିତୃ ଦିବସ, ମାତୃ ଦିବସ, ଜନ୍ମଦିନ, ଭାଲେଣ୍ଟାଇନ ସପ୍ତାହ ଭଳି ଅନେକ ଦିବସ ପାଳନ ଓ ଦାମୀ ଉପହାର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ଆଜିର ଦିନରେ ଭୋଗବାଦକୁ ବଢ଼ାଉଛି । ବିବାହ ଓ ବ୍ରତ ଭଳି ପବିତ୍ର ସାମାଜିକ ଉତ୍ସବ ଆଜି ଉଦ୍ୟୋଗୀକରଣ ଜାଲରେ ବନ୍ଦୀ । ଏହାକୁ ବ୍ୟୟବହୁଳ କରିବାପାଇଁ ଟିଭି ସିରିଏଲ ଓ ସିନେମାକୁ ଆୟୁଧ କରାଯାଉଛି, ଲୋକଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରାଯାଉଛି । ଅନେକ ବଡ଼ ବଡ଼ ଇଭେଣ୍ଟ ମ୍ୟାନେଜମେଣ୍ଟ ଏଥିପାଇଁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର ପ୍ୟାକେଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ରଖିଛନ୍ତି ଓ ସୁଅମୁହଁରେ ପତର ଭଳି ଆଧୁନିକ ମଣିଷ ଆଜି ସେଥିରେ ଭାସିଯାଉଛନ୍ତି । ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଖାଲି କରିବାପାଇଁ ଅନେକ ବ୍ୟାବସାୟିକ ସଂସ୍ଥା ଦିନରାତି ଏକ କରିଦେଉଛନ୍ତି । ବ୍ୟାଙ୍କ ଭଳି ଅର୍ଥ ଲଗାଣ ସଂସ୍ଥା ବି ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ । କ୍ରେଡିଟ କାର୍ଡ ନେବା ପାଇଁ ଉପଭୋକ୍ତାମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଲୋଭନ ଦିଆଯାଉଛି । ଋଣ କର ଓ ବିଳାସପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କର । ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କ୍ରୀଡ଼ା ଆଦି ପ୍ରତିଟି କ୍ଷେତ୍ର ଆଜି ବଜାରିକରଣରେ କବଳିତ । ଛୁଆ ଜନ୍ମଠାରୁ ମଣିଷର ମୃତ୍ୟୁ ଆଜି ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ମୋଟା ଅଙ୍କର ପ୍ୟାକେଜରେ ବନ୍ଧା । ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ପାଠପଢ଼ା ବଦଳରେ ପ୍ଲେ, ନର୍ସରି, ଏଲକେଜି, ୟୁକେଜି ପାଇଁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର କାରବାର । ଏବେ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ଭୌତିକ ଚାକଚକ୍ୟ ଭିତରେ ଏପରି ହଜିଯାଉଛି ଯେ ନିଜର ମୌଳିକ ସତ୍ତା ଭୁଲିଗଲେଣି । ପ୍ରତିଟି ଭାରତୀୟ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବଜାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କାଠ କଣ୍ଢେଇ ହୋଇଗଲେଣି । ମଣିଷ-ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ଭାବଗତ ସମ୍ପର୍କ ହ୍ରାସ ପାଇଚାଲିଛି । ‘ଋଣଂ କୃତ୍ୱା ଘୃତଂ ପିବେତ୍' ବଦଳରେ "ଚୂନାକୁ ଦେଖି ପିଠା' ନୀତିକୁ ଆପଣେଇବା ଉଚିତ । କେବଳ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଓ ଆୟକୁ ଦେଖି ବ୍ୟୟ କରିବାର କଳାକୁ ଆପଣେଇଲେ ଏଥିରୁ ମୁକୁଳି ପାରିବ । ବଜାରିକରଣ କବଳିତ ଜୀବନ କେବେ ଏଥିରୁ ମୁକୁଳିବ ତାହା ସମୟ ହିଁ କହିବ ।
