ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ,୧୭/୦୮: ତତ୍କାଳୀନ ସମୟର କଥା। ଯେତେବେଳେ ଦେଶରେ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ପରେ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ଲାଗି ରହିିଥିଲା ତିକ୍ତତା। କିମ୍ବା ଆମେ କହିପାରିବା ଯେ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପିଲାଦିନରୁ ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ସହ ମନମାଳିନ୍ୟ ରହିଥିଲା। ତଥାପି, ୧୯୭୭ ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ସାର୍ବଜନୀନ ବିବୃତ୍ତି ଏବଂ ସଭାରେ ପୁରୁଣା ବିବାଦ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା, ଏହାର କାରଣ ଥିଲା ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ ନ କରି ଜନତା ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ ଜନତା ଦଳ ସେହି ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ କ୍ଷମତାରୁ ବାହାର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଆଜି, ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଜନ୍ମବାର୍ଷିକୀ ଉପରେ ଏକ ବିଶେଷ ଲେଖା...

କଂଗ୍ରେସ ଦଳ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସୌହାର୍ଦ୍ଦ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ନଥିଲା। କଂଗ୍ରେସ ଦଳର ୱେବସାଇଟରେ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଏହା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ୧୯୭୭ ମସିହାର ନିର୍ବାଚନ ଆସିବା ବେଳକୁ, ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜେ ତାଙ୍କ ଝିଆରୀ ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

ଜନତା ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ବିଜୟାଲକ୍ଷ୍ମୀ: 

୧୯୭୭ ମସିହାରେ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ପରେ ନିର୍ବାଚନ ଘୋଷଣା ହେବା ମାତ୍ରେ ଜଗଜୀବନ ରାମ ଏବଂ ହେମବତୀ ନନ୍ଦନ ବହୁଗୁଣାଙ୍କ ଭଳି ନେତା କଂଗ୍ରେସ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ। ଠିକ୍ ୧୦ ଦିନ ପରେ, ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ରାଜନୈତିକ ଅବସରରୁ ବାହାରି ଆସି ଜନତା ଦଳକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ନିଷ୍ପତ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏକ ଅଭିଯାନର ଅଂଶ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ନିଜ ଝିଆରୀ ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଭିଯାନ ସମୟରେ, ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସାଧାରଣ ସଭାରେ କହିଥିଲେ, "ଇନ୍ଦିରା ଏବଂ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଛି।"

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବା ପରେ, ଇନ୍ଦିରା ତାଙ୍କ ପିଉସୀଙ୍କୁ ପାଖରୁ ଦୂରେଇ ରଖିଥିଲେ:

ଏହା ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦର ଏକମାତ୍ର କାହାଣୀ ନଥିଲା। ମନୁ ଭଗବାନ 'ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ'ଙ୍କ ଜୀବନୀରେ ଲେଖିଛନ୍ତି, "ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବା ପରେ, ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପଉସୀ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ତିକ୍ତ ହେବାକୁ ଲାଗିଥିଲା। ଇନ୍ଦିରା ତାଙ୍କ ପିଉସୀଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏଡ଼ାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।" ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ମନୋଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇନଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦିରା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ସେ ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ବୈଠକ ସମୟରେ ଏକ କଠୋର ନୀରବତା ରଖୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କୁ ଭେଟିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ, ଇନ୍ଦିରା ତାଙ୍କ ସହାୟକ ଉଷା ଭଗତଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ମିନିଟ୍ ମଧ୍ୟରେ କୋଠରୀକୁ ଆସିବାକୁ କହିଥିଲେ। ଉଷା ଭଗତ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ 'ଇନ୍ଦିରା ଜି ଥ୍ରୁ ମାଇ ଆଇଜ୍'ରେ ଲେଖିଛନ୍ତି, "ଏହା ହୁଏତ ସେହି କାରଣ, ଯଦ୍ବାରା ଇନ୍ଦିରା ବିଜୟଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସହ କଥା ହେବାରେ ସହଜ ଅନୁଭବ କରୁ ନଥିଲେ।"

ଏହା ବ୍ୟତୀତ, ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିକ୍ତତାର କାହାଣୀ ଅନେକ। ପଣ୍ଡିତ ନେହେରୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସଂସଦୀୟ କ୍ଷେତ୍ର ଫୁଲପୁରରୁ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବା ସ୍ୱାଭାବିକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା, ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ସେହି ଆସନରୁ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ତଥାପି, ସେହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦିରା ଲୋକସଭା ଉପନିର୍ବାଚନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ରାଜ୍ୟ ସଭା ଦେଇ ସଂସଦରେ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ। କଂଗ୍ରେସ ହାଇକମାଣ୍ଡ ଫୁଲପୁରରୁ କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବରେ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ବାଛିଥିଲେ, ଯେଉଁ ଆସନରୁ ନେହେରୁ ଲଗାତାର ତିନି ଥର ଜିତିଥିଲେ।

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ: 

ପରେ, ଯେତେବେଳେ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ୧୯୬୬ ମସିହାରେ ଲାଲ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ କୃଷ୍ଣା ହଠିସିଂହ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ 'ୱି ନେହେରୁ'ରେ ଏହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ। ସେ ଲେଖିଥିଲେ, "ମୁଁ ଭାବୁଛି ସେ (ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଯେ ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାର ଏକ ଭଲ ସୁଯୋଗ।"

ଇନ୍ଦିରାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ କଂଗ୍ରେସ ଅଧ୍ୟକ୍ଷା କାମରାଜ: 

ତଥାପି, ତତ୍କାଳୀନ କଂଗ୍ରେସ ଅଧ୍ୟକ୍ଷା କାମରାଜ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ, ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କର ବିରୋଧ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବା ପରେ ସେ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ ଜଣାଇବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ କଟାକ୍ଷ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଜାରିର ମସାନି 'ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ କି ଜୀବନୀ'ରେ ଏହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି।

ବିଜୟାଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ଭାଉଜ କମଳାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କରେ ଥିଲା ଫାଟ: 

ନେହେରୁ ଏବଂ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଣ୍ଡିତ, ଉଭୟ ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ବହୁତ ଭଲ ପାଉଥିଲେ। ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସହ ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଆରମ୍ଭରୁ ତିକ୍ତ ଥିଲା। ଏହାର କାରଣ ଇନ୍ଦିରାଙ୍କ ମାଆ କମଳା ନେହେରୁ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ପୁପୁଲ ଜୟକର 'ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଜୀବନୀ'ରେ ଲେଖିଛନ୍ତି, "ପଣ୍ଡିତ ନେହେରୁ ବିବାହ କରିବା ପରେ, ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଣ୍ଡିତ କମଳା ନେହେରୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପରିବାରରେ ଜଣେ ବାହାର ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ।"

କ୍ୟାଥରିନ ଫ୍ରେଞ୍ଚ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଜୀବନୀ (ଦି ଲାଇଫ୍ ଅଫ୍ ଇନ୍ଦିରା ନେହେରୁ ଗାନ୍ଧୀ) ରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି ଯେ "କମଳାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସଦସ୍ୟମାନେ ଇଂରାଜୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରୁନଥିଲେ। ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ କମଳାଙ୍କ ଇଂରାଜୀ ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲା। ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଘରୁ ଦୂରରେ ଜେଲରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼ିବା ପରେ ପରିସ୍ଥିତି ଖରାପ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।" ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପଣ୍ଡିତ ତାଙ୍କ ଭାଉଜ କମଳା ନେହେରୁଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାୟ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ସାନ ଥିଲେ। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ କେବେବି ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଜୟା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ବ୍ୟବହାରକୁ ପସନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ।